Η ελευθερία της έκφρασης δεν προστατεύεται μόνο με συνταγματικές διατάξεις. Προστατεύεται όταν υπάρχουν δημοσιογράφοι διατεθειμένοι να ερευνήσουν άτομα που διαθέτουν πολιτική και οικονομική ισχύ — γνωρίζοντας ότι, αν βρεθούν αντιμέτωποι με αυτούς τους μηχανισμούς, δεν θα απομείνουν εντελώς μόνοι και ανυπεράσπιστοι.
Η έκκληση του Μακάριου Δρουσιώτη προς την κοινωνία των πολιτών για στήριξη στη μεγάλη δικαστική μάχη που έχει μπροστά του, θέτει ένα δύσκολο ερώτημα. Πρέπει να υπερασπιστούμε έναν δημοσιογράφο ο οποίος, στην υπόθεση της λεγόμενης «Σάντης», φαίνεται να διέπραξε σοβαρά λάθη δημοσιογραφικής κρίσης;
Η δική μου απάντηση είναι καταφατική. Όχι επειδή πρέπει να αποσιωπήσουμε ή να δικαιολογήσουμε αυτά τα λάθη. Αλλά επειδή μια δημοκρατική κοινωνία πρέπει να είναι σε θέση να κάνει δύο πράγματα ταυτόχρονα: να κρίνει αυστηρά έναν δημοσιογράφο όταν σφάλλει, αλλά και να τον προστατεύει όταν βρίσκεται μόνος απέναντι σε πανίσχυρους κρατικούς και άλλους μηχανισμούς, ιδιαίτερα όταν έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της επαγγελματικής του ζωής στον έλεγχο ακριβώς αυτών των μηχανισμών.
Τα λάθη στην υπόθεση Σάντη
Ας αρχίσουμε από το δύσκολο μέρος. Κατά τη γνώμη μου, ο Δρουσιώτης ενήργησε απερίσκεπτα στην υπόθεση Σάντη. Έδωσε δημοσιότητα σε εξαιρετικά σοβαρούς ισχυρισμούς χωρίς να φαίνεται ότι είχε προηγηθεί ο βαθμός διασταύρωσης και δημοσιογραφικού ελέγχου που επέβαλλε η βαρύτητά τους. Όταν οι ισχυρισμοί αφορούν παιδεραστία, εκβιασμούς, χρηματισμούς και άλλες βαρύτατες πράξεις, η υποχρέωση επαλήθευσης είναι τεράστια.
Η περίπτωση αυτή αναδεικνύει και ένα γενικότερο πρόβλημα της σύγχρονης ερευνητικής δημοσιογραφίας. Οι μεγάλες έρευνες δύσκολα μπορούν να αποτελούν υπόθεση ενός ανθρώπου. Χρειάζονται δεύτερες και τρίτες πηγές, αυστηρό έλεγχο των γεγονότων, τεχνικές συμβουλές, νομικό έλεγχο και, πάνω απ’ όλα, έναν ανεξάρτητο αρχισυντάκτη ή εκδότη που να μπορεί να πει στον ερευνητή: «Δεν έχουμε ακόμη αρκετά στοιχεία. Δεν δημοσιεύουμε».
Το θάρρος του μοναχικού ερευνητή δεν μπορεί να αντικαταστήσει αυτούς τους μηχανισμούς ελέγχου. Ούτε η προηγούμενη προσφορά ενός δημοσιογράφου, του εξασφαλίζει ασυλία από την κριτική.
Ένα λάθος δεν διαγράφει μια ολόκληρη διαδρομή
Εξίσου λανθασμένο θα ήταν να χρησιμοποιηθεί η υπόθεση Σάντη για να ακυρωθεί αναδρομικά ολόκληρη η δημοσιογραφική και συγγραφική εργασία του Δρουσιώτη.
Επί δεκαετίες ερεύνησε δύσκολες και συχνά σκοτεινές πτυχές της σύγχρονης κυπριακής ιστορίας και πολιτείας. Αμφισβήτησε κατεστημένες αφηγήσεις για την ΕΟΚΑ, την ΕΟΚΑ Β΄, το Κυπριακό και τον ρόλο τρίτων δυνάμεων — ενώ τα τελευταία χρόνια έστρεψε την έρευνά του προς τη διαφθορά, τη διαπλοκή πολιτικής και οικονομικής εξουσίας και τον τρόπο λειτουργίας του κυπριακού κράτους.
Όσον αφορά το τελευταίο, υπάρχει ένα γεγονός που δεν μπορεί να παραγνωριστεί. Οι καταγγελίες του στο «Κράτος Μαφία» δεν έμειναν απλώς ισχυρισμοί ενός δημοσιογράφου, αφού, μετά από εκτεταμένη διερεύνηση, η Ανεξάρτητη Αρχή Κατά της Διαφθοράς κατέληξε στο συμπέρασμα πως αριθμός ζητημάτων ήταν αρκετά σοβαρά ώστε να δικαιολογούν περαιτέρω διερεύνηση πιθανών ποινικών ευθυνών.
Επομένως, η εξίσωση «έκανε σοβαρά λάθη με τη Σάντη, άρα είναι αναξιόπιστα όσα αποκάλυψε για τη διαφθορά» είναι όχι μόνο λογικά λανθασμένη αλλά και επικίνδυνη. Κάθε έρευνα πρέπει να κρίνεται με βάση τα δικά της στοιχεία.
Από το λάθος στην ποινική αντιμετώπιση
Από αυτή ακριβώς την αρχή περνούμε σε ένα δεύτερο και διαφορετικό ζήτημα. Ο Δρουσιώτης και η Σάντη βρίσκονται σήμερα ενώπιον Κακουργιοδικείου αντιμέτωποι με 101 συνολικά κατηγορίες. Σύμφωνα με τον Δρουσιώτη, περίπου 80 από αυτές αφορούν τον ίδιο. Ο μεγάλος αριθμός δεν αποδεικνύει από μόνος του καταχρηστική δίωξη — προκαλεί όμως εύλογα ερωτήματα για την έκταση και την αναλογικότητα της ποινικής αντίδρασης.
Ακόμη μεγαλύτερη προσοχή χρειάζεται ως προς το ζήτημα των κατασκευασμένων μηνυμάτων. Άλλο είναι να αποδειχθεί ότι ένας δημοσιογράφος εξαπατήθηκε από μια πηγή, απέτυχε να διασταυρώσει όσα του έλεγε και δημοσίευσε πράγματα που δεν έπρεπε να δημοσιοποιήσει. Και εντελώς άλλο να αποδειχθεί ότι συμμετείχε ο ίδιος στην κατασκευή ψευδών τεκμηρίων. Το πρώτο αποτελεί σοβαρό δημοσιογραφικό ολίσθημα και ενδεχομένως, ανάλογα με τις πράξεις, δημιουργεί κάποιες νομικές ευθύνες. Το δεύτερο, θα μετέτρεπε την υπόθεση από απερίσκεπτη δημοσιογραφία σε συνειδητή εξαπάτηση και, ενδεχομένως, εγκληματική συμπεριφορά.
Γνωρίζουμε από όσα έχουν δημοσιοποιηθεί ότι η Σάντη αποδέχθηκε πως η ίδια είχε όντως κατασκευάσει διάφορα επίμαχα μηνύματα. Δεν γνωρίζουμε, όμως, ακόμη ποιες ακριβώς από τις κατηγορίες περί πλαστών εγγράφων αποδίδονται στον Δρουσιώτη. Είναι επομένως προβληματικό να συγχέονται δημόσια δύο εντελώς διαφορετικές κατηγορίες συμπεριφοράς.
Κανένας δημοσιογράφος δεν βρίσκεται υπεράνω του νόμου. Αν ο Δρουσιώτης παραβίασε δικαιώματα άλλων ανθρώπων, οι αρμόδιες αρχές έχουν όχι μόνο δικαίωμα αλλά και υποχρέωση να το διερευνήσουν. Αλλά και οι πολίτες έχουν δικαίωμα να εξετάζουν κριτικά τον τρόπο με τον οποίο το κράτος χρησιμοποιεί την τεράστια εξουσία που διαθέτει.
Γι’ αυτό, η χρονική συγκυρία δημιουργεί αναπόφευκτα ερωτήματα. Την ώρα που βρίσκονται σε εξέλιξη οι συνέπειες μιας έρευνας της Αρχής Κατά της Διαφθοράς, η οποία προσέδωσε θεσμική βαρύτητα σε σημαντικό μέρος των καταγγελιών του Δρουσιώτη, βρίσκεται και ο ίδιος αντιμέτωπος με ένα εξαιρετικά βαρύ κατηγορητήριο, ενώ διερευνάται και νέα υπόθεση εναντίον του σχετικά με προσωπικά δεδομένα.
Δεν γνωρίζουμε αν όντως υπάρχει σχέδιο εξόντωσης του Δρουσιώτη, όπως ο ίδιος διατείνεται, οπότε και δεν μπορούμε να δεχθούμε κάτι τέτοιο ως δεδομένο. Θα ήταν όμως εξίσου αφελές να θεωρήσουμε ότι η κοινωνία των πολιτών δεν έχει λόγο να παρακολουθεί με ιδιαίτερη προσοχή τα όσα συμβαίνουν. Γιατί υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στη λογοδοσία και στην εξουθένωση ή ακόμη και στην εξόντωση των επικριτών ενός κράτους.
Γιατί η υπόθεση αφορά την κοινωνία των πολιτών;
Αυτό είναι τελικά το πραγματικό διακύβευμα. Η ελευθερία της έκφρασης δεν προστατεύεται μόνο με συνταγματικές διατάξεις. Προστατεύεται όταν υπάρχουν δημοσιογράφοι διατεθειμένοι να ερευνήσουν άτομα που διαθέτουν πολιτική και οικονομική ισχύ — γνωρίζοντας ότι, αν βρεθούν αντιμέτωποι με αυτούς τους μηχανισμούς, δεν θα απομείνουν εντελώς μόνοι και ανυπεράσπιστοι.
Δεν χρειάζεται λοιπόν οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να ανακηρύξουν τον Δρουσιώτη αθώο. Δεν χρειάζεται να υιοθετήσουν κάθε ισχυρισμό του περί «σκευωρίας». Και ασφαλώς δεν χρειάζεται να δικαιολογήσουν τα λάθη του στην υπόθεση Σάντη. Χρειάζεται όμως να δηλώσουν την παρουσία τους, να παρακολουθούν τις διαδικασίες, να ζητούν διαφάνεια και αναλογικότητα, να υπερασπίζονται το δικαίωμά του ως κατηγορουμένου σε μια δίκαιη διαδικασία. Και να επιμένουν ότι η υπόθεση Σάντη δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να διαγραφεί η προηγούμενη ερευνητική εργασία του Δρουσιώτη, αλλά ούτε για να σταλεί ένα μήνυμα προς κάθε μελλοντικό δημοσιογράφο ότι το κόστος της σύγκρουσης με την εξουσία μπορεί να είναι η προσωπική του εξουθένωση ή εξόντωση.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η οικονομική στήριξη που ζητά ο Δρουσιώτης: όχι ως επιβράβευση των ενεργειών του στην υπόθεση Σάντη, ούτε ως δήλωση ότι έχει δίκαιο στις υποθέσεις που εκκρεμούν — αλλά ως πρακτική έκφραση αλληλεγγύης, ώστε ένας άνθρωπος να μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του απέναντι σε μηχανισμούς που διαθέτουν ασύγκριτα περισσότερους πόρους.
Η ελευθερία της έκφρασης δοκιμάζεται στις δύσκολες περιπτώσεις, όχι στις εύκολες.
Μια ώριμη κοινωνία των πολιτών πρέπει να μπορεί να πει στον Μακάριο Δρουσιώτη δύο πράγματα ταυτόχρονα: φαίνεται να έχεις κάνει σοβαρά λάθη σε μια υπόθεση, οπότε και οφείλεις, όπως όλοι, να λογοδοτήσεις γι’ αυτά· αλλά δεν θα σε αφήσουμε μόνο απέναντι σε μια ενδεχόμενη προσπάθεια να συντριβείς, επειδή τόλμησες να ερευνήσεις τα άδυτα της εξουσίας. Αυτές οι δύο αρχές δεν είναι αντιφατικές. Μαζί αποτελούν την ουσία μιας δημοκρατικής κοινωνίας.
Κοινωνιολόγος
Πρόεδρος Ιδρύματος Universitas
